Gas Ücreti (Gas Fee) Nedir?

Gas ücreti neden var?

Gas, bir işlemin "yakıtı" gibi düşünülebilir: işlem ne kadar karmaşıksa o kadar çok gas tüketir. Ethereum'un tasarımcıları bu modeli iki amaçla kurdu. Birincisi, ağı hizmet engelleme (DoS) saldırılarına karşı korumak: her hesaplama adımının bir bedeli olduğu için, ağı sonsuz döngülerle ya da anlamsız işlemlerle doldurmak pahalıdır. İkincisi, ağın ortak kaynaklarını, yani hesaplamayı, depolamayı ve bant genişliğini kullananların bunun bedelini ödemesini sağlamak.

Bu bedel, işlemleri bloğa ekleyen taraflara gider. Hisse kanıtına geçişten önce madencilere, bugün ise doğrulayıcılara ödenir; EIP-1559'dan beri taban ücret kısmı ise yakılır.

Ücretler ağ talebine göre dinamik olarak değişir. Yeni bir NFT koleksiyonunun mint edildiği ya da piyasanın sert hareket ettiği yoğun saatlerde blok alanı için rekabet artar ve gas fiyatı yükselir; sakin saatlerde düşer.

Gas ücreti nasıl hesaplanır?

Ethereum ağında her işlem, yaptığı hesaplama ve depolama miktarına göre belirli bir miktar gas tüketir. Basit bir ETH transferi 21.000 gas kullanır; bir DeFi takası veya bir NFT mint işlemi gibi akıllı kontrat çağrıları çok daha fazla gas tüketebilir.

Toplam ücret şöyle hesaplanır:

Ücret = kullanılan gas × (taban ücret + öncelik ücreti)

• Taban ücret (base fee): Her blokta protokol tarafından, bir önceki bloğun doluluğuna göre otomatik ayarlanır. Bloklar doluysa artar, boşsa düşer. Bu kısım yakılır, yani dolaşımdan çıkar.
• Öncelik ücreti (priority fee, tip): İşlemin bloğa daha hızlı eklenmesi için doğrulayıcıya verilen isteğe bağlı bahşiştir.
• Azami ücret (max fee): Kullanıcının gas birimi başına ödemeyi kabul ettiği üst sınırdır; gerçekleşen ücret bunun altında kalırsa fark iade edilir.
• Gas limiti: Kullanıcının işlem için ayırdığı azami gas miktarıdır.

Gas fiyatı gwei cinsinden ifade edilir; 1 gwei, 0,000000001 (10⁻⁹) ETH'dir. Örneğin gas fiyatı 10 gwei iken 21.000 gas'lık bir transfer 210.000 gwei, yani 0,00021 ETH ücret öder.

Ethereum Sanal Makinesi (EVM), bir akıllı kontratı çalıştırırken her işlem koduna (opcode) sabit bir gas maliyeti uygular. Örneğin EIP-2929'dan beri bir depolama alanını bir işlemde ilk kez okumak (soğuk SLOAD) 2.100 gas tutar; sıfır olan bir depolama alanına ilk kez değer yazmak (SSTORE) ise 20.000 gas'tır. Depolamaya yazmanın bu kadar pahalı olması, verinin bütün düğümlerde kalıcı olarak saklanmasındandır.

Örnek hesap (ETH cinsinden, varsayımsal): Bir DEX'te yapılan takas yaklaşık 150.000–200.000 gas tüketebilir. Taban ücret 30 gwei ve öncelik ücreti 1 gwei iken 200.000 gas'lık bir takasın ücreti 200.000 × 31 gwei = 6.200.000 gwei, yani 0,0062 ETH olur. Aynı işlem bir Layer 2 ağında genellikle bunun küçük bir kesrine mal olur.

EIP-1559 ve Dencun: ücret modelindeki değişiklikler

Başlangıçta Ethereum'da ücretler bir açık artırmayla belirleniyordu: kullanıcılar gas fiyatı teklif ediyor, en yüksek teklifler bloğa giriyordu ve ücretlerin tamamı madencilere gidiyordu. Bu model, yoğun dönemlerde ücret tahminini zorlaştırıyordu.

• EIP-1559 (London yükseltmesi, 2021): Ücreti, yakılan bir taban ücret ile isteğe bağlı bir öncelik ücretine ayırdı. Ücretler daha öngörülebilir hâle geldi ve yakılan taban ücret ETH arzını azaltan bir etken oldu.
• Dencun (EIP-4844, Mart 2024): Layer 2 ağlarının verilerini Ethereum'a yazmak için ayrı ve daha ucuz "blob" alanı ve bu alana özel bir ücret piyasası getirdi. Bu değişiklik rollup'ların maliyetlerini belirgin biçimde düşürdü.

Ethereum'un hisse kanıtına geçişi ise gas ücretlerini doğrudan düşürmedi; ücretler hâlâ blok alanına olan talebe bağlıdır.

Ücretlerin tarihçesi Ethereum'un kullanım dalgalarını izler. İlk yıllarda ücretler düşüktü. 2017'deki ICO dalgası ve aynı yılın sonunda ağı tıkayan CryptoKitties oyunu, ücretlerin ilk kez ciddi biçimde yükseldiği dönemlerdi. 2020'deki "DeFi yazı" ve 2021'deki NFT patlaması sırasında blok alanına olan talep o kadar arttı ki, ana ağda basit bir takas bile birçok kullanıcı için pahalı hâle geldi. Bu dönemler, hem EIP-1559'u hem de Layer 2 ağlarına geçişi hızlandırdı.

• 5 Ağustos 2021: London yükseltmesiyle EIP-1559 devreye girdi.
• 13 Mart 2024: Dencun yükseltmesiyle EIP-4844 "blob" alanı devreye girdi.

EIP-1559 ile yakılan taban ücret, ağ kullanımının yoğun olduğu dönemlerde yakılan ETH'nin yeni basılan ETH'yi aşabilmesini, yani arzın o dönemlerde azalabilmesini mümkün kıldı.

İşlem başarısız olursa gas iade edilir mi?

Hayır. Bir işlem, belirlenen gas limiti yetmediği için ya da kontrat bir koşulu sağlamadığı için geri alınırsa (revert), işlemin yaptığı değişiklikler iptal edilir ama o ana kadar harcanan gas ödenmiş olur. Bu yüzden cüzdanların önerdiği gas limitini gereksiz yere düşürmemek ve işlem başarısız olacak gibi görünüyorsa (örneğin cüzdan uyarı veriyorsa) göndermemek önemlidir.

Gas ücreti nasıl düşürülür?

• Yoğun olmayan saatleri seçmek: Taban ücret talebe göre değiştiği için ağın sakin olduğu dönemlerde işlem yapmak maliyeti düşürür.
• Layer 2 kullanmak: Arbitrum, Optimism ve Base gibi Layer 2 ağlarında aynı işlem çoğu zaman ana ağa göre çok daha ucuzdur.
• Öncelik ücretini gereğinden yüksek tutmamak: Acil olmayan işlemlerde düşük bahşiş yeterlidir.
• İşlemleri birleştirmek: Birden fazla onay ve transferi tek işlemde toplayan araçlar toplam gas kullanımını azaltabilir.

Gas kavramı diğer EVM uyumlu ağlarda da (BNB Chain, Polygon, Avalanche C-Chain vb.) benzer şekilde çalışır; ücret o ağın yerel tokenıyla ödenir. Bitcoin'de ise ücret gas değil, işlemin bayt cinsinden büyüklüğüne göre hesaplanır.

Gas ile ilgili temel kavramlar

• Gwei: Gas fiyatının birimi; 1 gwei = 10⁻⁹ ETH.
• Gas limiti: Bir işlemin tüketebileceği azami gas miktarı. Blokların da kendi gas limiti vardır; bir bloğa sığabilecek toplam hesaplamayı bu sınır belirler.
• Taban ücret (base fee): Blok doluluğuna göre protokolün belirlediği ve yakılan ücret.
• Öncelik ücreti (tip): Doğrulayıcıya giden isteğe bağlı bahşiş.
• Mempool: Henüz bir bloğa eklenmemiş, bekleyen işlemlerin havuzu. Düşük ücretli işlemler burada daha uzun bekler.
• Layer 2: İşlemleri ana zincir dışında toplayıp sonucu Ethereum'a yazan, bu sayede işlem başına maliyeti düşüren ölçeklendirme ağları.