Perpetual (Kalıcı Sözleşme) Nedir?

Perpetual ile klasik vadeli işlem arasındaki fark

Klasik vadeli işlem sözleşmesinin bir bitiş tarihi vardır; vade geldiğinde sözleşme uzlaşılır ve fiyat o gün spot fiyata yakınsar. Pozisyonu sürdürmek isteyen yatırımcı, sözleşmeyi bir sonraki vadeye taşımak (rollover) zorundadır.

Perpetual sözleşmenin vadesi yoktur. Teminat yeterli olduğu sürece pozisyon süresiz açık kalabilir. Vade olmadığı için sözleşme fiyatını spota bağlayan kendiliğinden bir mekanizma da yoktur; bu işi fonlama oranı görür.

Fikrin kökeni, iktisatçı Robert Shiller'in 1990'ların başında akademik çalışmalarında önerdiği süresiz vadeli sözleşmelere dayanır. Kripto piyasasında ilk yaygın kullanılan perpetual, BitMEX'in 2016'da açtığı Bitcoin sözleşmesiydi. Bugün perpetual'lar kripto türev işlem hacminin büyük bölümünü oluşturur ve hem merkezi borsalarda hem de Hyperliquid gibi zincir üstü türev platformlarında işlem görür.

Perpetual nasıl çalışır?

1. Marj ve kaldıraç: Pozisyon açmak için sözleşme değerinin tamamı değil, bir kısmı teminat (başlangıç marjı) olarak yatırılır. Kaldıraç, pozisyon büyüklüğünün teminata oranıdır. Pozisyonun açık kalabilmesi için hesapta en az bakım marjı kadar teminat bulunmalıdır.

2. Endeks ve mark fiyatı: Borsalar birkaç spot piyasanın fiyatlarından bir endeks fiyatı hesaplar. Kâr-zarar ve likidasyon hesabında kullanılan mark fiyatı, bu endeksten türetilir; böylece tek bir borsadaki anlık fiyat sıçraması tek başına pozisyonları kapatmaz.

3. Fonlama: Sözleşme fiyatı endeksin üzerindeyse fonlama oranı genellikle pozitiftir ve long pozisyonlar short pozisyonlara ödeme yapar; altındaysa tersi olur. Bu ödeme borsaya değil, taraflar arasında yapılır ve sözleşme fiyatını spota doğru çeker. Ödeme birkaç saatte bir yapılır; aralık platforma ve sözleşmeye göre değişir ve borsanın sözleşme sayfasında belirtilir.

4. Likidasyon: Zarar teminatı bakım marjının altına indirirse pozisyon borsa tarafından zorla kapatılır (likidasyon). Kaldıraç arttıkça likidasyon fiyatı giriş fiyatına yaklaşır.

Spot fiyatı olmayan perpetual'lar: Bazı platformlar, henüz spot piyasası olmayan varlıklar için de perpetual açar. Bu sözleşmelerde fonlama, spot endeks yerine sözleşmenin kendi mark fiyatının hareketli ortalamasına göre hesaplanır. Bu tür sözleşmelerin fiyatı tamamen o platformdaki talebe dayanır; bkz. pre-IPO perpetual.

Perpetual ne için kullanılır?

• Yönlü pozisyon: Fiyatın yükseleceği (long) veya düşeceği (short) beklentisiyle pozisyon almak.
• Korunma (hedge): Spot varlığı elinde tutan birinin, fiyat düşüşüne karşı short perpetual ile riskini dengelemesi.
• Fonlama arbitrajı: Spot alım ile short perpetual'ı birleştirip fonlama ödemesini hedefleyen piyasa-nötr stratejiler.
• Piyasa göstergesi: Açık pozisyon ve fonlama oranı verileri, türev piyasasındaki kaldıraç ve yön eğilimini izlemek için kullanılır.

Kripto dışında hisse senetleri ve emtialar için de perpetual sözleşmeler bulunur; bkz. hisse perpetual'ı.

Kalıcı sözleşme piyasasında iki veri özellikle izlenir: açık pozisyon (open interest), yani henüz kapatılmamış sözleşmelerin toplam büyüklüğü, ve fonlama oranı. Açık pozisyonun hızla artması piyasaya yeni kaldıraçlı paranın girdiğini, fonlama oranının uzun süre güçlü biçimde pozitif kalması ise piyasanın aşırı kaldıraçlı long pozisyonlara yığıldığını gösterebilir. Bu veriler kalıcı sözleşmelerin fiyat keşfindeki ağırlığı nedeniyle piyasa duyarlılığının göstergeleri arasında sayılır.

Perpetual'ın riskleri

• Likidasyon: Yüksek kaldıraçta küçük bir fiyat hareketi bile teminatın tamamını kaybettirebilir.
• Fonlama maliyeti: Uzun süre açık tutulan pozisyonlarda fonlama ödemeleri birikerek ciddi bir maliyete dönüşebilir.
• Likidasyon zincirleri: Sert hareketlerde art arda kapanan pozisyonlar fiyatı daha da iter; bu da yeni likidasyonları tetikler.
• Platform riski: Merkezi borsanın veya zincir üstü protokolün teknik ya da finansal sorunları pozisyonları etkileyebilir.
• Düzenleme: Perpetual türevlere erişim ülkeden ülkeye farklıdır; bazı ülkelerde bireysel yatırımcılara sunulması kısıtlanmıştır.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; yatırım tavsiyesi değildir.